करिअर निवडताना (भाग – 1)

February 7, 2009 1:26 PM0 commentsViews: 468

विशेषत: ग्रामीण भागातल्या मुलांपुढे करिअर काय निवडायचं हा प्रश्न असतो. टेक ऑफमध्ये ग्रामीण भागातल्या मुलांना त्यांच्या करिअर निवडीवर मार्गदर्शन करण्यात आलं. हे मार्गदर्शन रयत शिक्षण संस्थेचे व्हाइस चान्सलर डॉ. अनिल पाटील आणि करिअर काउन्सलर बाळ सडवेलकर यांनी केलं. ग्रामीण शिक्षणाबद्दल बोलताना कर्मवीर भाऊराव पाटील यांना विसरून कसं चालेल. रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी करून ग्रामीण भागातल्या मुलांना शिक्षणाची कवाडं उघडून दिली. काळाप्रमाणं शिक्षणात बदल करत रयत शिक्षण संस्थेनं नवनवीन शिक्षणाचे पर्याय मुलांसाठी उपलब्ध करून दिले आहेत. आज रयत नसती तर महाराष्ट्रातल्या शिक्षित ग्रामीण भागातल्या मुलांची पिढी घडली नसती. तर महाराष्ट्रातल्या ग्रामीण भागतल्या मुलांच्या शैक्षणिक गरजा काय आहेत, त्यांना काय आवश्यक आहे ? डॉ. अनिल पाटील – या स्पर्धात्मक जगाला आपण तोंड देऊ शकू का, असा ग्रामीण भागातल्या मुलांमध्ये एकप्रकारचा न्यूनगंड असतो. तर ग्रामीण भागामध्ये दोन प्रकारचे पालक बघायला मिळतात. एक पालक असे असतात की जे फक्त शेतात काम करतात नि आपल्या मुलांनी शिकून मोठं व्हावं, मोठ्या पगाराची नोकरी करावी, ही त्यांची अपेक्षा असते. मुलांच्या शिक्षणासाठी लागणारा पैसा ते शेतात काम करून मुलांना उपलब्ध करून देतात. या पालकांना करिअर म्हणजे काय, मुलांना कोणता कोर्स दिला पाहिजे, कोर्सेसच्या फीचं स्ट्रक्चर काय असतं याची साधी कल्पनाही नसते. दूसरं उदाहरण असं आढळतं की आई – वडील दोघंही नोकरी करत असतात. माझ्या मुलासाठी मी काहीतरी केलं पाहिजे, मी पैसे खर्च केले पाहिजेत तेही वेळ खर्च न करता, अशी त्यांची मानसिकता झालेली असते. म्हणजे मुलाला क्लास लावयचा असेल तर पैसे द्यायचे अन् स्वत:ची जबाबदारी संपवायची. मात्र हे चुकीचं आहे. पालकांना मुलांचं ऍक्च्युअल करिअर करायचं असेल त्यांना थोडा स्वत:चा वेळ दिलाच पाहिजे. करिअरच्या वेगवेगळ्या क्षेत्रांची माहिती करून घेतली पाहिजे. आपल्या मुलांची आवड निवड काय आहे, आपली आवड निवड मुलांवर न लादता काम केलं पाहिजे. ग्रामीण भागातल्या मुलांना करिअरची नीट व्यवस्थित माहिती करून देणारी यंत्रणा उभी केली पाहिजे. ग्रामीण भागातल्या मुलांना तुम्ही करिअरबद्दल काय सांगाल ? कशा प्रकारचं करिअर या मुलांनी निवडलं पाहिजे ? बाळ सडवेलकर : मी नुकताच एक नॉर्थ महाराष्ट्राचा दौरा करून आलो. धुळे, मनमाड, मालेगाव, शिरपूर या भागात मी मोठमोठ्या कार्यशाळा घेतल्यात. या मुलांमध्ये प्रचंड प्रमाणात टॅलेन्ट असल्याची मला प्रकर्षानं जाणीव झाली. त्यांना कुठे तरी पूश द्यायचा असतो हीही महत्त्वाची गोष्ट माझ्या लक्षात आली. दुसरं असं की जन्माला येणारी प्रत्येक व्यक्ती ही परमेश्वराकडून सहज प्रेरणा घेऊन येते. जर माझ्यात असलेल्या सूक्ष्म गुणांचा मला साक्षातकारच झाला नाही मी चौकटीत अडकलेल्या शिक्षणात डिग्रीच्या भेंडोळ्या जमा करण्याच्सा मागे लागणार. टी.व्ही.वर छोटी छोटी मुलं गाताना पाहतो. तेव्हा किती आनंदानं भरून येतं. छोट्या छोट्या गावांतून ही मुलं पुढं आलेली आहेत. दोन वर्षांपूर्वी ग्रामीण भागातून एक मुलगी बोर्डात पहिली आलेली होती. त्या ग्रामीण भागात जेमतेम दोनच वर्तमानपत्र जातात. तर अशी परिस्थिती असणा-या या मुलीला शुद्ध मराठीतून लिहावं कसं ही प्रेरणा कशी मिळाली असेल. तर गरज असते अंत:प्रेरणेची. या होतकरू मुलांना हे सगळं कार्यशाळेतून उपलब्ध करून दिलं पाहिजे. तुझ्यात अमूक अमूक टॅलेन्ट आहे, त्याला तू पुढे आण याची जाणीव ग्रामीण भागातल्या मुलांना करून दिली पाहिजे. त्यांना रयत शिक्षण संस्थेसारख्या मोड्युलची ओळख करून दिली पाहिजे. रयत शिक्षणसारख्या संस्थांतून ही मुलं पुढं आली तरी भारताला महासत्ता व्हायला फारसा वेळ लागणार नाही. रयत टॅलेन्ट सर्च बद्दल बरंच ऐकलंय. तर रयत शिक्षण संस्था विद्यार्थ्यांना कशा प्रकारे घडवते ? डॉ. अनिल पाटील – अण्णांनी त्यांच्या शैक्षणिक कार्याची सुरुवात स्कॉलशीपच्या परीक्षांपासून केली. त्यांनी स्कॉलशीपच्या परीक्षांना बसणा-या गावोगावच्या हुशार मुलांचा शोध घेतला. त्यांना शिकवलं. स्कॉलरशीपच्या परीक्षांच्या वेळी शिकवलं. मग या मुलांच्सा आई-वडिलांना शिक्षणाचं महत्त्व पटवून त्यांनी शाहू बोर्डिंगमध्ये आणलं. त्यातून रयत शिक्षण संस्थेची पहिली पिढी त्यांनी तयार केली. महाराष्ट्राच्या कॅबिनेटमध्ये आता जेवढे जेवढे म्हणून राजकारणी आहेत, ते सगळे रयत शिक्षण संस्थेचे विद्यार्थी आहेत. महाराष्ट्राचं अर्ध कॅबिनेट रयत शिक्षण संस्थेतूनंच घडलंय. ग्रामीण भागातल्या हुशार मुलांना एकत्र आणून आपण चांगल्या प्रकारचं शिक्षण देऊ शकू या उद्देशानं आम्ही रयत टॅलेन्ट सर्च नावाचा नवा उपक्रम सुरू केला. या उपक्रमाच्या माध्यमातून आम्ही दीडशे मुलांची निवड करतो. मुलांना जर तुम्हाला घडवायचं असेल तर एक किंवा दोन दिवासाचं लेक्चर दे वून घडत नाहीत. तर त्यांच्यावर सतत तीन वर्षं मेहनत घेतली पाहिजे. इथल्या मुलांचं आम्ही दत्तक पालकत्त्व स्वीकारतो. रयतमधल्या विद्यार्थ्यांवर फक्त् ा अभ्यासातच नाही.. तर त्या मुलांचा सर्वांगीण विकास होण्याच्या दृष्टीनं मेहनत घेतली जाते. मुलांना स्कॉलशीप देतो, गावतल्या छोट्या शाळेत एक जरी हुशार विद्यार्थी आढळून आला तरी आम्ही त्या मुलाला तितक्याच आत्मीयतेनं शिक्षण देतो, मार्गदर्शन करतो. रयतमध्ये आम्ही निवासी आणि अनिवासी गुरुकुल प्रकल्प सुरू केला आहे. ग्रामीण भागातल्या मुलांसाठी दुरस्थ गुरुकुल प्रकल्प आहे. कारण चांगला विद्यार्थी घडण्यासाठी 11 ते 5 या संस्कृतीतल्या शिक्षणाची नाही तर 24 तासांच्या शिक्षणाची गरज आहे. कारण 11 ते 5 हे शिक्षण मुलांच्या भविष्यासाठी उपयोगी पडत नाही. त्यामुळे आम्ही 12 तासांची शाळा सुरू केली आहे. 2 तास अधिक शिक्षण, 2 तास मुलांनी स्वत: अभ्यास करायचा , मुलाला पुढे काय बनायचंय याची माहिती त्यांनं या तीन वर्षांत घेतली पाहिजे. त्यामुळे आम्ही मायक्रो मायक्रो ऍनालिसीस नावाचा प्रोग्राम सुरू केला आहे. म्हणजे सूक्ष्म गुण मूल्यांकन. मुलगा कोणत्या विषयात कमी आहे, कोणत्या विषयाच्या कोणत्या प्रकारच्या प्रश्नात कमी आहे, कोणत्या प्रश्नाच्या कोणत्या घटकात कमी आहे, असं प्रत्येक परीक्षेचं मायक्रो ऍनालिसिस होतं. जागतिकीकरणांनं आपल्या खेळाचे नियम बदलले आहेत. एका डिग्रीवर नोकरी हा जमाना कालबाह्या झालाये. तुम्ही या नचीन खेळाचे नियम ग्रामीण भागातल्या मुलांना कसं पटवून सांगता ? बाळ सडवेलकर : मुलांना त्यांच्यातले सहज प्रेरणेची जाणीव करून दिल्यावर त्यांना गरज असते ती डेव्हलपमेटल कॉन्सिलिंगची. ज्याची नितांत आवश्यकता असते. शालेय शिक्षण झाल्यावर महाविद्यालयीन शिक्षण घेतलं पाहिजे. नंतर पुढचं उच्चशिक्षण. तर असं शिक्षण होताना विद्यार्थी आपल्या करिअरचं आणि शिक्षणाचं मूल्यांकन करत पुढंपुढं जायला हवा. जागतिकीकरणाच्या स्पर्धेत कोणकोणते व्हर्च्युज लागणार आहेत, कोणत्या क्वालिटीज लागणार आहेत, याची या मुलांना जाणीव करून दिली पाहिजे. उदा. कोणत्याही विद्यार्थ्याला स्वत:ला ओळखत येत नाही. मी कोण आहे, माझ्या क्वालिटीज काय आहेत हे मुलांना माहीत आसणं गरजेचं आहे. पण तेच होत नाही. अगदी डिग्री घेईपर्यंत आपले स्ट्राँग पॉइण्ट कोणते, वीक पॉइण्ट कोणते, मला काय चांगलं येत , काय येत नाही, हेच विद्यार्थ्यांच्या डिग्री घेईपर्यंत साधं गावीही नसतं. आयटीआय केल्यावर डिप्लोमा करता येतो का ? बाळ सडवेलकर : आयटीआय केल्यावर डिप्लोमा करणं म्हणजे दहावी झाल्यानंतर शिक्षणाची प्रोसेस परत करण्यासारखंच आहे. त्याच्यापेक्षा महाराष्ट्र शासनाचा आर्टिझम टू टेक्नो क्रॅक नावाचा जो कोर्स आहे तो करायला हरकत नाही. हा कोर्स आयटीआयशी संलग्न आहे. त्याची माहिती आयटीआयच्या वेबसाइटवर मिळणार.

करिअर निवडतानाच्या पहिल्या पाच पाय-या सांगा ? बाळ सडवेलकर – आत्मनिरीक्षण, ध्येय निश्चिती, अभिरूची निदान, माहिती संकलन आणि नियोजन या करिअर निवडतानाच्या पाच पाय-या आहेत. या पाच पाय-यांपैकी आत्मनिरीक्षण आणि ध्येयनिश्चिती या दोन पाय-या सगळ्यांना ठाऊक आहेत. अभिरूची म्हणजे ऍप्टीट्यूड. तुम्हाला काय आवडतं ? तुम्हाला भाषा आवडते, ललित साहित्य आवडतं, ललित कला आवडतात की तंत्र म्हणजे टेक्नॉलॉजीत तुमचा सर्वात जास्त कल आहे, की पोलिटीकल सायन्ससारख्या विषयाकडे कल आहे हे ठरवायचं. आपल्या आवडीच्या विषयांतच आपली प्रगती होते. दहावी – बारावीच्या अगोदरच सर्व विद्यार्थ्यांनी अभिरूची निदान चाचणी म्हणजे ऍप्टीट्यूड टेस्ट करून घ्यायची असते. आवडीच्या विषयात विश्वास ठेवून प्रवेश केल्यास बरीच मजल मारता येते. ग्रामीण विद्यार्थ्यांना एमपीएससीच्या परीक्षा हा करिअरचा एक मोठा स्त्रोत वाटायला लागला आहे. रयत शिक्षण संस्था ग्रामीण भागातल्या मुलांना स्पर्धा परीक्षांची तयारी करण्यासाठी भरपूर मार्गदर्शन करते. विद्यार्थ्यांची एमपीएसी परीक्षांची तयारी रयत शिक्षण संस्था कशी करते ? डॉ. अनिल पाटील – एमपीएससीच्या परीक्षेचं काम फार मोठं कठीण नाहीये. साधारण 10 – 12 वर्षांपूर्वी सातरच्या छत्रपती कॉलेजमध्येआम्ही एमपीएससी परीक्षांच्या तयारीचा उपक्रम सुरू केला. ग्रामीण भागातल्या विद्यार्थ्यांमध्ये गुणवत्तेची कुठेच कमी नाहीये. पण स्पर्धापरीक्षांमध्ये ही ग्रामीण भागातली मुलं कुठेच दिसत नाहीत. शासकीय पातळीवर ज्यांची निर्णय घेण्याची ज्याची क्षमता असते मग ते आयएस ऑफिसर असोत, शासकीय पातळीवर काम करणारे कर्मचारी असतात, सेक्रेटरी असोत ते ग्रामीण भागातूनच यायला हवेत. हे ध्येय आम्ही डोळ्यासामोर ठेवून आम्ही हा स्पर्धापरीक्षांचा उपक्रम सुरू केला. आमच्या रयत शिक्षण संस्थेतली एमपीएसीच्या परीक्षेसाठी 75 मुलांची निवड झाली आहे. आणि ती सगळीच्या सगळी कला शाखेतली आहेत. ही सर्वसामान्य बुद्धिमत्तेची आहेत. पण या मुलांमध्ये असणारी जिद्द, मला क्लास टू ऑफिसर व्हायचंय हे ध्येय, मला एमपीएसीमध्ये यश मिळवायचं आहे ही महत्त्वाकांक्षा यामुळेच या मुलांची निवड झालीये. दुसरी महत्त्वाची गोष्ट विद्यार्थ्यांना चांगलं मार्गदर्शन पाहिजे. सगळ्या प्रकारच्या पुस्तकांची उपलब्धता हवी. प्रश्नसंच उपलब्ध झाले पाहिजेत. सुदैवानं इंटरनेटसारखं माध्यम उपलब्ध झाल्यानं माहिती लगेचच चटकन आणि झटकन् उपलब्ध होऊ शकते. म्हणजे आपल्याकडे माहितीची कमतरता नाहीये. तर माहिती कशी वापरायची हे समजलं पाहिजे. हल्ली नोकरी करायची झाली तर नोकरी लागणा-या ठिकाणी पैसे मागितले जातात. आणि हे विदारक सत्य आहे. तर अशा परिस्थितीत विद्यार्थ्यांनी नोकरी करावी की व्यवसाय करावा ? बाळ सडवेलकर – प्रत्येकानं आपलं जीवन ध्येय निश्चित करायला शिकलं पाहिजे. नोकरी करायची की व्यवसाय करायचा हे आपण कोण व्हायचंय हे याचा विचार केल्यावर, झाल्यावर ठरवायचं. कारण आपल्या शिक्षणाचा फायदा पैसा निर्माण करणं, संपत्ती जमवणं, प्रसिद्धी मिळवणं, दुस-यांना उपयोग होणं यापैकी कोणत्या गोष्टीसाठी करायचा यावर विचारच केला नाही, तर काहीच साध्य होत नाही. म्हणजे काय हवंय, कसं हवंय, कोणत्या पद्धतीनं हवं, आणि कोणाकडून हवंय याचा विचार करत नाही तोपर्यंत काहीच होत नाही. थोडक्यात काय तर क्लॅरीटी ऑफ थॉटस्‌ची गरज आहे. डॉ. अनिल पाटील – कोणत्याही जॉबची निवड करताना सध्या कोणत्या प्रकारच्या कामाला सर्वात जास्त डिमांड आहे, कोणत्या क्षेत्राातल्या नोक-यांचं प्रमाण सर्वात जास्त आहे, याचा विचार करूनच नोकरींची निवड करावी. कोणाच्यातरी सांगण्यावरून करिअर निवडू नका. तसा चान्सही घेऊ नका. नोकरी सोडली पाहिजे आणि एमपीएसीची परीक्षा दिली पाहिजे, असं बहुतेक विद्यार्थ्यांचं म्हणणं असतं. सर तुमचं यावर काय मत आहे ? डॉ. अनिल पाटील – नोकरी सोडून एमपीएससीची परीक्षा देणं योग्य नाही. तर नोकरीकरून परीक्षेची तयारी करावी. यासाठी स्पर्धा परीक्षांच अभ्यास कचांगल्या संस्थेत नाव घालावं. परीक्षेसाठी निवडलेले विषय त्या संस्थेत असले पाहिजेत. कम्युनिकेशन स्किल्सचा खासकरून इंग्रजी भाषेत बोलण्याचा न्यूनगंड ठेवायचा नाही. आम्ही आमच्या इन्स्टिट्युटमधून मुलांच्या प्रत्येक विषयाच्या आठ ते नऊ विषयांच्या परीक्षा घेतो. विद्यार्थ्यांना फीडबॅक देतो. फीडबॅकमुळं ब-याच गोष्टी साध्य होतात. मुलांना त्यांच्या चुका कळतात. मुलांमध्ये प्रचंडप्रमाणात सुधारणा होते.

करिअर निवडताना (भाग – 2)

close